Manipülasyon, Latince manipulare kelimesinden gelmiş, uzun zamandır ise tamamıyla olumlu bir şekilde ‘beceri ile yetkin bir doğrultuda yönetmek’ olarak kullanılmıştır. Daha sonraları bu terim yerini, ‘kişinin kontrolü ele geçirme arzusu’ olarak anılmaya başlanmıştır. Manipülasyonu günümüzde tanımlanan karşılığı ile kısaca, bireylerin birbirleriyle etkileşimi sırasında bir bireyin davranış, tutum, niyet ve fikirlerinin diğer bireyin faaliyetleri sonucunda değiştirmesi olarak tanımlayabiliriz. Manipülatörlerin çoğu, çevreleri üzerindeki güç ve etkilerinin bilincindedirler fakat çoğunlukla etrafındakilerin psikolojileri üzerindeki genellikle yıkıcı olan sonuçlarının hepsi bilincinde değildir.
Duygusal Manipülasyon Nedir?
Duygusal manipülasyon bir kişinin, başka bir kişinin duygularını kendi çıkarları için yönlendirmesi ya da kontrol etmesi durumudur. Bu manipülasyonu yapan kişi, karşısındakinin duygularını kullanarak onun kararlarını, düşüncelerini ya da davranışlarını etkilemeye çalışır. Amaç genellikle karşı tarafın kendi isteklerinden vazgeçmesi ya da manipülatörün istediği şekilde davranmasıdır.
Bazen bu manipülasyon çok açık olur – misal, biri size “Eğer gerçekten beni sevseydin bunu yapardın” diyorsa, bu bir çeşit suçluluk duygusu yaratma yoluyla yönlendirme olabilir. Ama bazen çok daha gizli ve karmaşık olabilir. Mesela, sürekli sizin hislerinizi küçümseyen, sizi “çok hassas olmakla” suçlayan biri de zamanla sizi kendinizden şüphe eder hale getirebilir.
Romantik ilişkilerde duygusal manipülasyonun birkaç aygıtına bakacak olursak;
Şantaj ve Tehditler
Şantaj, hafif ve incelikli de olabilir doğrudan ültimatom verilmesi gerekmeyebilir. Şantaj söylenmeyen bir şeyden olduğu gibi herhangi bir imadan da kaynaklanabilir. Örneğin, uzun süredir yakın bir arkadaşını görmeyen bireyin, arkadaşı ile plan yapması sonucu eşinin özellikle o akşam için başka bir şeyle ‘değiş tokuş’ olarak o gün için iş toplantısına eşinin de dahil olması gerektiğini söylediğini düşünelim. Eşinin bu toplantılardan hiç hoşlanmadığını bildiği ve genellikle yalnız katılmasına rağmen. Sözleşmelere karar veren, emreden, izin veren ya da yasaklayan bir biçimde.
Suçluluk Duygusu Uyandırma
Suçluluk duygusu uyandırma, suçlanan partnere tehdit doğrudan ortaya atılmadan da suçluluk duygusu verilmesi olarak tanımlanabilir. Örneğin,
- ‘İşini henüz bitirmedin mi?’
- ‘Hayır ama bitirmek için acele diyorum.’
- ‘Burada çok fazla çalışıyorsun, sana çok fazla iş veriyorlar, bir yığın şey yapmamızı engelliyor, sinemaya gidebiliriz, restorana gidebiliriz üzerine bir de eskisi kadar benimle ilgilenmiyorsun, böyle devam ederse çekip gideceğim sen de tek başına uğraşırsın.’
Burada monoton hayatın sorumlusu eşe yüklenmiş ve aynı zamanda doğrudan ortaya atılmayan fakat yeterince açık bir tehdidin varlığı söz konusudur.
Yalan, Pohpohlama
Manipülasyon yapan kişinin yalnızca anlık olan sahte iyiliği, genellikle sözel bir saldırı korkusu ile yaşamaya alışık olan bir kişi için sığınak gibidir. Nezaket dalgalı bir şekilde ara sıra gözlemlenen bir durum ise doğru değerlendirmek önemlidir çünkü kasıtlı bir tutum çıkarsız nezaketin zıddıdır.
Örneğin, ‘Sevgilim benden bir şey elde etmek istediğinde çok nezaketli, kibar, yumuşak davranır. Evin işleri yapar üzerine bana ihtimam gösterir. İstediği şey olduktan sonra önceki gibi geçimsiz, saldırgan bir kişi haline gelir. Bana tepki göstermediğinde bunu tuhaf buluyorum.’ Burada bir taraf için sahte nezaket ustalıklı kullanılırken diğer taraf için ilişkiyi yeniden dengeleme umudunu beslenmektedir.
Yerme, Değersizleştirme
Yerme, değersizleştirme, ötekinin diğerine negatif görüntüsünü göndermek ve bu negatif imgeyi adım adım özümsemesini ve benimsemesini sağlayarak kişinin kendisine olan saygısını yitirtmek olarak tanımlanabilir. Bu girişimin başarısı partnere zarar verme, yaralama kapasitesine bağlıdır.
Aracılık ve İstila
Diğerinin yaşamını istila etmenin en yaygın görünümü devamlı bir şekilde araya girme, aracılık etme şeklinde görülebilmektedir. Örneğin, yaşlı bir çifti gözlemlediğinizde içlerinden birinin diğeri adına cevap verdiğini bir çoğumuz fark etmiştir. ‘Babana istiridye isteyip istemediğini sormaya lüzum yok, hazmedemiyor, onu rahat bırak’ gibi. Burada kişinin ne söz söylemeye ne de istiridye yemeye hakkı vardır.
Sürgüleme
Sürgülemeyi partnerlerden birinin kendi akıl yürütmelerinin ve paradokslarının içine diğerini katması olarak tanımlayabiliriz. Burada vurgulanan manipülatörün belirgin anlamda bir çelişkiyi vurgulamasıdır. Çelişki çözümlenebilir ya da yapıcı olabilir fakat manipülatör burada durumu tutarsızlık kanıtı gibi ele geçirir ve genelleştirir, bu tutarsızlığı diğerinin bütün konuşmalarına, ifade ettiklerine yayar.
Bağımlı Kılma
Duyumsal bağımlılık, çoğunlukla ilişkinin ilk zamanlarında birinin diğerine karşı daha az aşk ve ilgi ‘talep eden’ in avantajına dengesiz bir durum varken görülür. Sonrasında ilişki kısır döngü içine girer ve artık daha az uyumlu ve tatmin paylaşımı daha az hakkaniyetli bir biçimde olur.
Örneğin, partnerinin iş aramasını engellemek ya da vazgeçirmek mali olarak bağımlı kılmanın bir temel taktiğidir. Böylelikle kişi dünyanın geri kalanından tecrit edilmesinin yanı sıra zihinsel kaynaklarının yanında maddi kazancı da elinden alınır. Böyle bir durumda buradan, sen çalışmıyorsun>bir işe yaramıyorsun>hiçbir şeye hakkın yok çıkarımını yapabiliriz. Gerçek bir romantik ilişki, aşk olumlu bir duygudur aynı zamanda insanı yücelten ve partnerine de kendi en iyi haline doğru gelişme olanağı sağlayan bir güçtür. Partnerini mutlulukla geliştirir, yıkmaya çalışmaz ve manipülatörün en iyi panzehiri özsevgidir.
Duygusal İlişkide Sevgiyle Manipülasyon Nasıl Ayırt Edilir?
Gerçekten de ilişkilerde sevgiyle duygusal manipülasyon arasındaki sınır bazen bulanıklaşabilir. Özellikle sevdiğimiz biriyle birlikteysek, onun niyetlerini sorgulamak zor gelir. Ama sağlıklı bir ilişki kurabilmek için bu farkı anlamak çok kıymetlidir. Sevgi, özgürlükle birlikte var olan bir duygudur. Karşılıklı anlayış, saygı, destek ve iyi niyet içerir. Gerçek sevgi, sizi olduğunuz gibi kabul eder ve gelişmeniz için alan tanır. Birbirine duyulan güven, açık iletişim ve karşılıklı destek bu bağın temelidir.
Manipülasyon ise karşı tarafın duygularını, düşüncelerini ya da davranışlarını yönlendirme çabasıdır. Amaç, genellikle kendi çıkarını korumaktır. Manipülasyonun içinde genellikle suçluluk duygusu yaratmak, korku aşılamak ya da karşı tarafın özgüvenini zedelemek yer alır.
Ne yapabilirsiniz?
- İç sesinizi dinleyin. Rahatsızlık hissettiğiniz şeyleri küçümsemeyin.
- Kendi sınırlarınızı fark edin ve ifade etmekten çekinmeyin.
- Partnerinizle açık, suçlamadan iletişim kurmaya çalışın.
- Gerekirse bir uzmandan destek alarak ilişki dinamiğini birlikte değerlendirin.
Kaynaklar:
Chapaux-Morelli, P. & Couderc, P. (2016). İkili İlişkilerde Duygusal Manipülasyon. (Işık Ergüden Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Hrebin, N. & Şyroka, A. (2020). Psychologıcal Aspects of Manipulation Within an Interpersonal Interaction: Manipulations and Manipulators. Personality in Society: Psychological Mechanisms of Activity içinde (34-53). Liha Pres.
Nazare-Aga, I. (2006). Aşk Manipülatörleri. (Yeşim Ongan Akyüz ve Simla Ongan Çev.). İstanbul: Sistem Yayıncılık.